Artikel: Inwoners aan het roer

Inwoners aan het roer

Op 1 januari 2027 verdwijnt de inspraakverordening uit elke Nederlandse gemeente. In de plaats komt een participatieverordening, voorgeschreven door de Wet versterking participatie op decentraal niveau die de Eerste Kamer in juni 2024 aannam. De wat?! Ja, snappen we. Wij moesten het ook eerst uitgelegd krijgen. Komen we op terug. Op papier is deze wijziging een juridische schoonmaak. In de praktijk een vraag die ouder is dan welke wet ook: van wie is eigenlijk de stad?

Inspraak was vooraf meepraten over plannen die op het stadhuis al grotendeels op de tekentafel lagen. De nieuwe wet trekt dat venster open. Inwoners worden voortaan ook betrokken bij uitvoering en evaluatie. En er komt een uitdaagrecht: het recht voor bewoners en maatschappelijke partijen om de gemeente uit te dagen een taak los te laten en over te dragen, eventueel met budget erbij.

Geen detail. Een ander rolverdelingsbord.

Van paternalisme naar partnerschap

De gemeente als alwetende ouder die het beste weet wat goed is voor haar inwoners; dat verhaal is op. Niet omdat ambtenaren ineens veranderd zijn, maar omdat de stad dat is. Mensen organiseren zichzelf via WhatsApp-groepen, buurtcoöperaties, energiecollectieven, kookclubs en speeltuincommissies. Ze beheren parken die ze niet bezitten en de buurthuizen van ons allemaal. En ze weten lokaal vaak meer dan de afdeling die er beleid over schrijft.

De wet erkent die verschuiving. Niet met zoveel woorden, wel in haar logica: de gemeente is niet de eigenaar van het algemeen belang. Ze is er de gastheer van.

Wat we kunnen leren van Engeland

Wie nu denkt 'dit heb ik al eerder gezien': klopt. Engeland ging voor in 2011 met de Localism Act en het Community Right to Challenge. Maatschappelijke organisaties, charities, parish councils en zelfs groepen van twee of meer ambtenaren samen mochten een 'expression of interest' indienen om een gemeentelijke dienst over te nemen (House of Commons Library, 2018). Individuele burgers stonden niet in dat rijtje; wie wilde meedoen moest zich organiseren.

Het romantische plaatje was burgerkracht die overneemt. De praktijk was bescheidener. Tot december 2014 waren er ongeveer vijftig expressions of interest ingediend. Vijftig. Voor heel Engeland.

Wat ging er mis? Drie dingen, en geen ervan was politiek.

1. Bewoners moesten in formele aanbestedingen concurreren met professionele aanbieders die procedures als dagelijks werk hebben.
2. De procedures duurden lang en kostten geld dat een buurtgroep nu eenmaal niet heeft.
3. 'Overnemen' bleek vaak helemaal niet de wens. Mensen wilden mee-ontwerpen, niet de hele bedrijfsvoering naar zich toe trekken.

Het Britse debat verschoof daardoor van een Right to Challenge naar wat sindsdien een Right to Reshape Services heet: niet overnemen, maar samen herontwerpen. Een nuance, en precies de nuance die het verschil maakt tussen een idee dat het haalt en een idee dat doodbloedt in een tender.

De voordelen op een rij

Als de wet goed landt, levert ze drie dingen op.

Lokale kennis op de juiste plek. De mensen die er wonen weten welke speeltuin gevaarlijk is, welk pad nat blijft, welk buurthuis leeft en welk leeg staat. Die kennis is gratis. Ze wordt nu vaak weggegooid.

Eigenaarschap. Een park dat de buurt zelf onderhoudt blijft langer mooi. Niet uit principe, maar omdat het van iemand is geworden.

Vertrouwen dat opbouwt. Vertrouwen krijg je niet van een communicatiecampagne. Je krijgt het door je beloftes na te komen, op tijd terug te bellen en eerlijk te zijn als iets niet kan. Een participatieverordening dwingt gemeenten om die beloftes formeler op te schrijven. Dat is, gek genoeg, een cadeau aan zowel inwoner als ambtenaar.

De nadelen, even eerlijk

Wie de wet leest als oplossing, mist het punt. De risico's zijn reëel.

Paternalisme zit in houding, niet in een verordening. Een ambtenaar die jarenlang heeft geleerd om vooral geen risico te lopen, verandert niet door een nieuw wetsartikel. De gedragstoets is harder dan de juridische.

Niet iedereen doet mee. Mondige inwoners met tijd, netwerk en taalvaardigheid vinden het uitdaagrecht prima. De stille meerderheid niet. Zonder bewuste inspanning ontstaat een tweedeling tussen wie wel en wie niet meedoet, en daarmee een nieuwe vorm van onrechtvaardigheid.

Aanbestedingsdrempels. De Britse les. Zodra een taak boven de Europese aanbestedingsgrens komt, verdwijnt het buurtinitiatief in een procedure waar het qua omvang en juridische capaciteit niet tegenop kan.

De representatieve democratie blijft. De raad beslist nog altijd. Verwachtingen die niet uitkomen voelen als woordbreuk. Dus zal de gemeente vooraf moeten zeggen: dit is wat we met jullie inbreng gaan doen, en dit niet. Heldere kaders zijn vriendelijker dan vage beloftes.

Vertrouwen kun je niet decreteren. In gemeenten waar het vertrouwen in de overheid laag is, lost een participatieverordening dat probleem niet op. Ze maakt het hooguit zichtbaar.

Wat het écht vraagt

Bij BR-ND People kijken we vooral naar gedrag. Niet naar het beleidsstuk, maar naar wat mensen er morgen anders door gaan voelen, zeggen, kiezen of doen.

Voor een gemeente betekent dat:

• Een ambtenaar die niet begint met 'dat kan niet, omdat', maar met 'wat heb je nodig?'.
• Een wethouder die een buurtinitiatief niet adopteert voor een persmoment, maar het zijn eigen ritme gunt.
• Een raadslid dat kaders stelt en daarna ruimte laat, in plaats van inhoudelijk over elk detail mee te beslissen.
• Een communicatieteam dat geen folders maakt, maar gesprekken organiseert.

Voor inwoners betekent het iets ongemakkelijks. Meedoen kost tijd. Een idee uitvoeren is moeilijker dan erover klagen. En soms blijkt onderweg dat de gemeente, met al haar logheid, ergens tóch een punt had.

Mensen zijn het merk, ook van een overheid

Een merk is niet wat de afdeling communicatie zegt. Een merk is wat de mensen in een organisatie elke dag doen. We zien het in elk bedrijf, elke instelling en elke gemeente waarmee we werken.

Voor een gemeente betekent dat iets heel concreets. Het merk 'gemeente Tilburg' (of welke gemeente dan ook) is niet de huisstijl, niet de campagne, niet eens de wethouder op tv. Het is de optelsom van duizenden kleine momenten. De ambtenaar die terugbelt of niet. Het loket dat meedenkt of doorverwijst. Het raadslid dat kaders stelt of zich met elk detail bemoeit. De participatieverordening die als belofte op papier staat, en de mate waarin die belofte herkenbaar terugkomt op een dinsdagochtend op het stadhuis.

De nieuwe wet doet daarmee iets dat marketing al jaren probeert: ze verschuift het merk van de afdeling communicatie naar de praktijk. Inspraak was iets dat de gemeente regelde via een loket. Participatie is iets dat zich elke dag waar moet maken, in elk gesprek, in elk besluit. Daarmee wordt elke ambtenaar een merkdrager, of die rol nu in een functieprofiel staat of niet.

Een participatiewet die werkt, is daarom niet primair een juridisch ontwerp. Het is een merkontwerp. En het merk staat of valt bij de mensen die het elke dag maken.

De gemeente als gastheer

De mooiste participatieverordeningen die we de komende twee jaar gaan zien, gaan niet over inwoners. Ze gaan over de gemeente zelf. Over hoe zij zich gedraagt als gastheer. Over wat zij belooft, wat zij niet belooft, en hoe zij omgaat met initiatieven die haar uitdagen.

Het gedrag van iedere ambtenaar, raadslid en wethouder is wat een inwoner uiteindelijk ervaart als 'de gemeente'. Een nieuwe wet kan dat gedrag niet afdwingen. Ze kan er hooguit een kapstok voor zijn. Wel een hele nuttige kapstok, dat dan weer.

Voor wie als bestuurder of communicatieprofessional aan zo'n verhaal werkt, geldt één eenvoudige toets: zou je willen dat jouw eigen straat zo werd behandeld als jouw verordening voorschrijft? Zo niet, dan zit het werk er nog niet op.

Want het einde van het paternalisme is geen aankomstplek. Het is een dagelijkse keuze.

Veelgestelde vragen

Wat verandert er per 1 januari 2027?

De inspraakverordening verdwijnt en wordt vervangen door een participatieverordening. Inwoners worden niet alleen vooraf geraadpleegd, maar voortaan ook betrokken bij uitvoering en evaluatie van beleid. En er komt een uitdaagrecht: bewoners en maatschappelijke organisaties mogen de gemeente verzoeken een taak over te nemen, eventueel met bijbehorend budget.

Wat is het uitdaagrecht precies?

Het recht voor bewoners en maatschappelijke organisaties om de gemeente te verzoeken een gemeentelijke taak zelf uit te voeren. De gemeente weegt zo'n verzoek en kan, als ze er positief op beslist, een formele aanbesteding starten waarop het initiatief kan meebieden. Een Nederlands antwoord op het Britse Community Right to Challenge.

Wat kunnen we leren van het Britse Right to Challenge?

Engeland ging voor in 2011 met de Localism Act. Tot december 2014 kwamen er ongeveer vijftig formele uitdagingen binnen, voor heel het land. De lessen: aanbestedingsdrempels sluiten kleine initiatieven uit, procedures kosten tijd en geld die buurtgroepen niet hebben, en bewoners willen vaak meedenken in plaats van overnemen. Het Britse debat verschoof daarom naar 'Right to Reshape Services': samen herontwerpen.

BR-ND People werkt al jaren in het publieke domein. We zijn kwartiermaker van Amsterdam Impact, het initiatief voor creatieve ondernemers die samenwerking voor maatschappelijke waarde voorop zetten, en we bouwen aan de identiteit van steden en provincies zoals Tilburg en Zuid-Holland. Inwoner aan het roer is voor ons geen abstract pleidooi. Het is werk dat we elke week proberen scherper te krijgen.

Verder praten? Bel of mail Kim Cramer of Alexander Koene. We wisselen graag praktijkverhalen met bestuurders, ambtenaren en communicatieprofessionals die in dezelfde verandering zitten.

Bronnen

1. Eerste Kamer (2024). Wet versterking participatie op decentraal niveau (36210). Lees het wetsvoorstel.
2. House of Commons Library (2018). Community Right to Challenge (briefing SN06365). Lees de briefing.